ΚΛΑΣΣΙΚΗ ΑΝΟΙΚΤΗ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ

Η εξέλιξη και η σημασία της Κλασσικής (ανοικτής) Χειρουργικής από την αρχαιότητα έως σήμερα.

Άρθρο βασισμένο στην κεντρική ομιλία του Δρ.Κ.Κωνσταντινίδη στο 6ο Παγκόσμιο Συνέδριο Ρομποτικής Χειρουργικής MIRA (Αθήνα, Μαϊος 2011) με τίτλο «Από τον Ιπποκράτη στο da Vinci».

Η ιστορία της χειρουργικής έχει ρίζες τόσο βαθιές περίπου όσο και η ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού με τις πρώτες ενδείξεις χειρουργικών επεμβάσεων σε πρωτόγονους πολιτισμούς του 10,000 πΧ, όπως για παράδειγμα με τη μορφή ανατρήσεων σε κρανία. Οι επεμβάσεις αυτές πραγματοποιούνταν χωρίς απολύτως καμία γνώση της ανατομίας, της ύπαρξης των αγγείων και των νεύρων, των λοιμώξεων και της αντιμετώπισης του πόνου.

Εξαιρετικούς χειρουργούς στην αρχαιότητα συναντούμε στους λαούς της Μεσοποταμίας, της αρχαίας Αιγύπτου, της αρχαίας Ελλάδας, της Ινδίας και της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.  Μερικές από τις επιτυχίες της χειρουργικής στην αρχαιότητα ήταν: η κατανόηση της σημασίας των αγγείων και η επίτευξη αιμόστασης σφραγίζοντάς τα με απολίνωση, η χειρουργική του καταρράκτη, η αφαίρεση λίθων του ουροποιητικού, η ανάπτυξη τεχνικών συρραφής του κοιλιακού τοιχώματος και οι ακρωτηριασμοί.

Η Ιπποκρατική Σχολή έθεσε τα θεμέλια της σύγχρονης Ιατρικής και περιλαμβάνει αρκετές αναφορές στη Χειρουργική. Τονίζει τη σημασία της διάγνωσης που βασίζεται στην παρατήρηση και καταγραφή των ευρημάτων από άλλους ασθενείς. Επίσης της πρόγνωσης και πρόβλεψης της πορείας μιας νόσου. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στη δίαιτα και την υγιεινή καθώς και σε μεγάλη σειρά φαρμακευτικών σκευασμάτων. Για τον Ιπποκράτη η χειρουργική θεραπεία έχει θέση όταν τα φάρμακα δεν μπορούν να βοηθήσουν πια. Γίνονται συχνές αναφορές στον καυτηριασμό. Οι εγχειρητικές τεχνικές περιγράφονται λεπτομερώς με αναφορά στην προετοιμασία του ασθενούς, το χειρουργικό τραπέζι, τον φωτισμό, τα εργαλεία και τον ρόλο των βοηθών. Όγκοι, συρίγγια, έλκη και αιμορροϊδες αντιμετωπίζονται χειρουργικά ήδη από την εποχή εκείνη ενώ υπάρχουν ενδείξεις χρήσης αιμοστατικής περίδεσης. Ο Ερώφιλος και ο Ερασίστρατος στην Αλεξάνδρεια μίλησαν πρώτοι για τη σημασία των νεκροτομών, εκατοντάδες χρόνια πριν αυτές γίνουν ανασπόσπαστο κομμάτι των ιατρικών σπουδών.

Το πιο σημαντικό έγγραφο της αρχαίας χειρουργικής μετά από το έργο της Ιπποκρατικής Σχολής είναι το De Medicina από τον Κορνήλιο Κέλσο. Εκεί περιγράφονται επεμβάσεις αφαίρεσης λίθων από την ουροδόχο κύστη, διόρθωσης κήλης και ακρωτηριασμοί. Πολλά χειρουργικά εργαλεία έχουν ανασυρθεί από ανασκαφές στην Πομπηία. Ο Galan χειρουργός της αρχαίας Ρώμης αντιμετώπιζε τραυματισμένους μονομάχους και περιγράφει λεπτομερώς τη συρραφή μυών και την επίτευξη αιμόστασης με απολίνωση.

Ο Αμπούλκασις (Abu al-Qasim al-Zahrawi 993- 1064) θεωρείται από πολλούς ο «πατέρας της μοντέρνας χειρουργικής». Περιγράφει γενικές οδηγίες για όλα όσα πρέπει να κάνει και δεν πρέπει να κάνει ένας χειρουργός καθώς και λύσεις και θεραπείες που χρησιμοποιούσε ο ίδιος κατά τη μακρά του εμπειρία. Ο Λεονάρντο Ντα Βίντσι (1452 –1519) ως επιτυχημένος καλλιτέχνης της εποχής του, πήρε άδεια να πραγματοποιήσει νεκροτομές στο νοσοκομείο της Santa Maria Nuova στη Φλωρεντία και αργότερα σε νοσοκομεία του Μιλάνου και της Ρώμης. Το 1510 και το 1511 συνεργάστηκε με τον ιατρό Marcantonio della Torre και έριξε φως στην ανατομία, φυσιολογία και εμβρυολογία του ανθρώπου με περισσότερα από 200 λεπτομερή ανατομικά σκίτσα και τις αναλυτικές σημειώσεις του.

Μέχρι το 1800 η χειρουργική είχε περάσει για πολλές δεκαετίες στα χέρια των κουρέων και δεν συνδεόταν με την ιατρική επιστήμη. Η ίδρυση του Royal College of Surgeons έδωσε τέλος στην εποχή αυτή, αναγνωρίζοντας τη χειρουργική ως αποκλειστικό τομέα της ιατρικής. Τον 17ο αιώνα ο William Harvey περιέγραψε την κυκλοφορία του αίματος.

Η πρώτη χρήση αναισθησίας για επέμβαση αναφέρεται το 1842. Εισάγεται για πρώτη φορά η έννοια της αντισηψίας, καθιερώνεται η αναισθησία, χτίζονται οργανωμένα νοσοκομεία και αρχίζει να οργανώνεται η βιομηχανία γύρω από την υγεία. Προβλήματα που παρέμεναν την εποχή εκείνη ήταν η χρήση πολιτικής ενδυμασίας κατά τη διάρκεια επεμβάσεων πολλές από τις οποίες πραγματοποιούνταν στο σπίτι και η έλλειψη αποστείρωσης των εργαλείων. Από το 1844 ο οδοντίατρος Horrace Wells χρησιμοποιούσε nitrous oxide για αναισθησία. Την ίδια περίπου εποχή ο William Clarke και ο Crawford Long χρησιμοποίησαν αιθέρα. Το 1847 ο James Young Simpson παρουσίασε τη χρήση χλωροφορμίου. Η ανάπτυξη της αναισθησιολογίας οδήγησε σε αύξηση των χειρουργικών περιστατικών και έδωσε τη δυνατότητα να πραγματοποιούνται επεμβάσεις μεγαλύτερης διάρκειας. Για τη σημασία των χειρουργικών λοιμώξεων μίλησε πρώτος ο Ignaz Semmelweis το 1847 αλλά χωρίς μεγάλο αντίκτυπο. Μεγαλύτερη αίσθηση έκανε η δουλειά του Γάλλου χημικού L.Pasteur με την ανάπτυξη μικροβίων και του άγγλου χειρουργού J.Lister που μίλησε το 1867 για αντισηψία των χεριών και των εργαλείων με carbolic acid. Αξιοσημείωτη ήταν και η προσφορά του Robert Koch το 1882 που εργάστηκε στη σύνδεση μικροβίου και συγκεκριμένης παθολογικής οντότητας. Το 1877 ο Ernst von Bergmann παρατήρησε ότι τα χέρια, το σώμα και τα εργαλεία ήταν πιο πιθανοί φορείς μικροβίων από τον αέρα και άνοιξε τον δρόμο για τη χρήση μάσκας και γαντιών. Μέχρι το 1890 τα περισσότερα νοσοκομεία χρησιμοποιούσαν κλιβάνους.

Μέχρι το 1880 οι χειρουργοί είχαν τη δυνατότητα να πραγματοποιούν επεμβάσεις στο κεφάλι, στον θώρακα και στην κοιλία. Το 1886 πραγματοποιήθηκε η πρώτη επιτυχής σκωληκοειδεκτομή. Η περίοδος από το 1870 μέχρι το 1970 ήταν «ο αιώνας των χειρουργών» με πραγματική έκρηξη στις χειρουργικές τεχνικές. Νέες περιοχές του σώματος γίνανε προσπελάσιμες και δόθηκε μεγάλη προσοχή στη διαφύλαξη των ιστών και στη λεπτομέρεια. Κατά την περίοδο αυτή αναπτύχθηκε όλο το εύρος των επεμβάσεων της κλασσικής χειρουργικής όπως τις ξέρουμε σήμερα.

Η έλευση των ελάχιστα τραυματικών τεχνικών στα τέλη της δεκαετίας του ’80 άλλαξε ριζικά τη χειρουργική αίθουσα, ελαχιστοποιώντας το τραύμα με σκοπό τη γρήγορη ανάρρωση του ασθενούς και την ελάττωση των μετεγχειρητικών επιπλοκών.

Το έτος 2000, η χειρουργική γυρνά σελίδα για μια ακόμη φορά με την εισαγωγή των ρομποτικών συστημάτων και την έννοια της «τηλε-χειρουργικής». Ο χειρουργός βρίσκεται σε απόσταση από τον ασθενή και χειρίζεται ένα ρομποτικό σύστημα με βραχίονες πραγματοποιώντας χειρισμούς πολύ μεγάλης ακρίβειας. Η ρομποτική φέρνει για πρώτη φορά τον ηλεκτρονικό υπολογιστή μεταξύ χειρουργού και ασθενούς ανοίγοντας τον δρόμο για αμέτρητες εφαρμογές της σύγχρονης τεχνολογίας μέσα στη χειρουργική αίθουσα.

Η κλασσική χειρουργική περιλαμβάνει τομή στο κοιλιακό τοίχωμα που κυμαίνεται από 3 έως και 20 εκατοστά. Η προσπέλαση αυτή υπήρξε για αιώνες ο μόνος δυνατός τρόπος αντιμετώπισης μίας ενδοκοιλιακής χειρουργικής νόσου, γεγονός που ισχύει για ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και σήμερα. Ο σύγχρονος χειρουργός πρέπει να αποκτά εκτενή εμπειρία στην κλασσική – ανοικτή χειρουργική που εμπεριέχει τις βασικές αρχές της χειρουργικής, τη χειρουργική ανατομική και τεχνική και καλλιεργεί και διαμορφώνει τη χειρουργική σκέψη. Παράλληλα, θα πρέπει να νιώθει την υποχρέωση να εκπαιδευθεί και σε όλες τις ελάχιστα τραυματικές τεχνικές (λαπαροσκοπική, ρομποτική, χειρουργική μιας τομής) που οδηγούν σε καλύτερη έκβαση για τον ασθενή και αποτελούν την νέα χρυσή σελίδα στην ιστορική εξέλιξη της χειρουργικής επιστήμης.

 

Επιμέλεια άρθρου: Σ.Κ.Χειρίδης (Δεκέμβριος 2011)